Jon Mirande

POEMAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Ilhun-argiak / Claroscuros, Jon Mirande (Felix Maraña eta Felipe Juaristiren edizioa). UPV-EHU, 1992.

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=225

ILHUN-ARGIAK

MAITARZUN

Ekhia jaiki zeneko

Neskari muthil bizkorrak:

«Nehoiz ez haut ahantziko!»

Ondikotz! Haize gogorrak

Horbelak iroaiten ditu

–bai eta zin ezhilkorrak...

Zenean ekhia sarthu

Bertze batekin hitz-hartu

Zuen bethi maitatzeko.

NESKATXAK

Neskatxak, maite zaituztet,

hamabortz urtheko neska

–haur segailok, gazi-gezok.

Zuen begi-aintziretan

ezinbertzez gainbetheak,

hondatzen naiz, ithotzen naiz

Neskatxak, zuek zarete

ezti gozo, esne, gari

ene gose handietan.

Bazabiltzan

ahizpa gazte bi dantzan

(zein eremutan, ahantz dut...)

Heien beso luze-luzeek

niri eresiz ziostaten

ziraun-poema samin bat.

Ur-ezpondan biak zeuden

elkharri laztanka, maitez

bulhar zuriak ikhara,

iztar guriak ihesi.

Sorthu orduko urtzen zan

ene gogorapen oro.

Han, palmadoi horlegian

gogoan nebiltzanak

ezin erranak dirade.

Han, palmadoi pherde hartan

erori ziren neskatxak

elkharren besoetara.

Non zan hori? Zer egun zan?

Ala dena gau-amets bat

izan othe da bakarrik?

Herriminez, ezin-minez

erdiratzen zait bihotza

arrats luzetik goizera,

lo gabean.

JAUREGI HOTZEAN

Jauregi hotzean

aitoren-alhabak

nigar dagi.

Goizetik joana da

zalduna gurudat

–noiz dathorke?

Mendietan elhur,

haizeak urduri,

zeru goibel...

Egunen luzea

bakhar-bakharrikan

othoitzetan!...

Elhurte zurian

zeinbat odol-istil,

odol urdin...

Nasaiki jan dute

hilbeltzeko zakhur

gosetuek.

Nafar jauregian

andere gazte bat

beltzez jantzi.

AMETSETARIK

Nihaur gauerdiz nintzan barda,

                Biotz hotzean elhur-min

Amets bideetan galtzen nintzan

                Ez ba zinan, maitea, jin.

Ez ba zinan arimaz heldu

                Haragiz nintzelarik lo,

Lotarik zure begi blüa

                Ezagun nizun eni so,

Et' ezpainetan zure ezpaina,

                Potka... Orduan atzarri naiz:

Nihaur ninduzun berriz ere...

                Zertako, ai, atzarri naiz!

PIGALLE

            Raymonderi

Zohardi zan,

Pigalle-zeruan izarrak

phiztu ziran

–puten sabelean arno beltza botz-kantuz.

Nihaur kaleetan

aitzina, horditu ezina

puten arnoa kantariaz...

...egarri,

zure bilha, Raymonde

gabats ederra, barez bar.

Raymonde, soin humoa, mahats humel

Pigalle-ko mahastietan,

arno indazu nire ahorako

zazpigarren goian izarrak

dakhuzkidan!

ILHUNABARREZ

Gelatto zuri garbian

                Neska dago

Ilhe gorrien orrazten,

                Ilheak ilhunabarrez

                Gorriago...

Gela ixil-ixilean

                Zerk derauko

Begi zoharrak beltzitu

Athean jo du norbaitek,

                Hor dirausko

(Mintzo aphal, ahopetik):

                «Neska gazte,

Ni naun berriz ethorrita,

arren, ideki iezadan

                Baihaut maite.

Ni naun, zaldiz ethorrita,

                Nire kutun,

Hurrundikan, hain hurrundik!...»

Haren bihotzak ordea

                Ez du entzun.

Neska gelatto zurian

Bera dago,

Gau-itzalaren beldurrez

Haren begi zabalegik

Zabalago.......

OIANONE

Gelan sarthu ginenean

Gauerditan ilhunean,

Mundua egin zan mutu

Zuten izarrek kantatu

Biok etzan ginenean.

Oianone! Oianone!

Gau hunetan zaitut ene;

Larru legun eta zuri,

Bulhar samur, sabel guri,

Nire neska Oianone.

Ezti bakhanez bethea

Zure matxantto maitea

Urtzen zan ene ahora,

Zabalik lore antzera

Eta gozokiz bethea.

Zure baratzeko borthan

Arrotz batek jo du. Bertan

Sarbidea emaiozu

Zamar baithakar pisu,

Ez dezagula utz borthan!

Gauko oihanetan lasterka

Zure gainean zaldizka,

Behor zalhu eta bizkor,

Gau bideetan gaindi, mozkor

Banaramazu lasterka.

Ezpain likhits, esku lizun,

Atseginetan jakintsun

Bulharretik belhaunera

Haragi biok ikhara,

Jauzten zaitut, neska lizun!

Hiltzen naizela dirudi:

Batetan mila su-ziri

Ene burmuinetan sarthu...

Botz-uhinak uzten gaitu

Hilik garela irudi.

Egin du irri Ilhargiak;

Hesten zaizkiola begiak

Neskatilak erraiten dau

Esker onetan othoitz haur,

Dantzularik Ilhargiak:

«Gora izan hadi, Suge,

Hi haizenik ene Rege,

Hi haizenik ene Jainko

Gau huntan eta bethiko,

Urrhe-buztaneko Suge!

Hathorkit berriz laztanik;

Janhari gozo ba dut nik

Ene baratzean are

Ezti gehiagorik Hire

Bil ezak berriz laztanik».

Suge laztana nekhatu

Zan ordea... loak hartu...

Ezti loreetan etzanda

Atseden hartzen ari da,

Gaizoa baita nekhatu.

Ene maitea, moxu bat

Has dezantzat bertze hainbat!

Sugea baitatza lotan

Indarren bihurtzekotan

Oi! emaiozu moxu bat...

AKHELARRE

Kanpoan gauerdi

horstoen firfira

–auhen bat dirudi

Izarrak non dira?

Kanpoan ilhuna:

nehon ez argirik

ikhara, ilhuna,

zuziena baizik.

Akher hil bat datza

bere odolean

Sorginak dabiltza

leize hozpelean.

Dathorkeieneko

urrhezko thronu bat

su-aurrean dago

Aingeruarentzat.

Sorginen leizean,

lizun, bilhuts-gorri,

bilhoak haizean,

neska bat dantzari...

Oi zu neska lerden

oin-beso arinak,

zugan du atseden

Satan nagosi onak!

Jo' zazute txistu

eta danbolinak

egizute kantu

gauazko Reginak:

«Argi-Ekharlea

goresten zaitugu.

Geure zaintzailea,

gaur hel zakizkigu!»

Emeki, poliki

Sugarrak dira hil,

gau beltzak baitaki

dela goiza hurbil.

Sorginak itzali,

dantzak hamaitu-ta.

Oilarren azali

ezagun... Goiza da.

IGELAK

Aintziko urerat

ilhargi-laurden bat erori zan

zuri, jori,

gauko zitu zori:

igelek jan dute, igeltto igeldariek.

Orain, berriz,

intzirika dagoz igel, igelttoak.

igel, igeltto xoroak...

Gau-minean

aintziko igelek dute, ai, ei!

ilhargi-min.

ORHOITUZ

Zaldi beltzak irrintzika zeuden;

Sutan ziran inguruko zelhai

Gorak. Hartzen genduen atseden,

Alhargunen intziriez alai.

So ziraden, bekhaitz, saiak oro

Giza-hiroz ok-egin beharrez.

Garoetan neska sabel naro

Zaurituen odola nigarrez...

Gau joriak zithal hotz zerion:

Geure bihotz-min-gai' ta zorion

Orhoitua gizaldiz gizaldi.

Lagun! Hilkar-lore baratzetan

Genbiltzanok, ilhargi zuritan,

Noiz dukegu, diztirant, Eguerdi?

ERESI

Aineza gal bizia goiz batez,

Iskiludun, ixil eta zutik

Guduan, lur zahar hunen maitez,

Mendietan etsaien eskutik.

Ainendi hil gazterikan, nihaur,

Ikurrinik et' ikurrik gabe,

Ezpainetan othoitzik ez, burhau

Itzalik ez, baikor, ez herabe.

Ainitza gal hats, arima odol

Hiretako, ene jainko-eidol

Zaharra, Lur! mendi-gudu baten,

Iguzkiek inguruz inguru

Nire soin haur, berriz sor haiduru

Hirietan lo, garrez jo lezaten.

LILI BAT

Loretan dago aspaldi huntan

gure begien eder delarik,

gure bihotzen gorotzak baitu

ongarriztatu et' ernarazi.

Eder da... Haren hatsak, ordea,

zithala ba du, herio-hazi:

ilhuntzen ditu gogo argiak,

ilhauntzen ditu argiak oro.

Hilherri-lili horren zithalak,

hezur zaharren hautsak hazirik,

erhanik ditu aiten leinuak

eta zainhiltzen gaitu semeok...

Lili haur ene landetan ere

aspaldi huntan ezin hila dut,

nahiz Ipharrak astintzen duen,

nahiz kiskailtzen duen Hegoiak...

Ai! goragotik ethorri-haizeek

ailezate jo ene landetan

et' eiharraraz «itxaropena»

izena duen zithal-lili haur!

ZERGATIK

Zergatik ikasi

ahanztekotz gero

ikasiak oro?

Zergatik ikhusi

hainbertze lurralde,

hainbat, hainbat jende?

Ezer ezin eutsi...

Zergatik laztandu?

Zergatik higuindu?

Bihar edo etzi

ni non naiz izango?

(Ai, ez naiz ordongo,

Nigar dagit asko

soin 'ta bihotz-minez,

irazeki minez)

Zergatik, zertako

–nork erranen eni?–

hemen... hor... han... ni... (ni?)

HARRIZKO JAINKO BATI

Hunat gaur berriz gathozen Heure ganat

Basoihaneko Jaungoiko harrizkoa.

Heure loaldi luzetik atzarri haiz,

Mailu-baheak daduzkak esku banan.

Baina gizaldi huntako gizattoak

Heure zuzentzaz ez dituk gogoratzen...

Lehen, lurraren gaztaro-egunetan,

Itxasgorrira ekhia zioala,

Hilgai otsanak, haiztoaz hil-erhanak

Hire hituen harrizko aldaretan

Ikhusak! Jauna: harzara, haiztodunik,

Hor gaituk, lehen ginenak Hire seme.

Basoihanean ginenaz orhoit gaituk;

Hilgai berririk badukek aldarean,

Esku aratzez hiretzat guk erhanik.

Ekhi zaharrek inguru egin die,

Goizalde gazte hunetan jaiki hadi!

Heure bahean gizonak baha itzak,

Heure mailuaz jo ezak etsai oro;

Guri, Aita On, emaguk indar eta

Gure kastari Sirats on betirako.

ORZIREN TTUNTTUNA

Orzi-ren ttunttuna dabil soinutan

Ezerezaz gaindi rhythmua heda.

Huna! ttunttunaren dantza-hotsetan

Ezereza uhin bilhakatu da.

Soinu uhinetan agertu-eta

Biraldatuz doa izaiki oro

Ttunttunak jo arte dantzaren beta:

Jaio 'ta hor izan eta igaro.

Hotsaren uhinek darabiltzate

Izaiki guztiak goiti behera

Lehen goizetik gaua hel arte:

Bethi berdin dira, nehoiz ez dira.

Orzi dantzariak ttunttun-hotsetik

Ixuri daroaz suzko uhinak;

Izaiki bakhoitza iragaitetik

Ikhuz bitza suon bere orbanak.

Jainkoaren esku ezkerretikan

Sua itzali da eskumaldera,

Izaikiak oro suzko errekan

Iragaiten dira, beheiti gora.

Bethikotz sortzen du ttunttunak uhin

Iragaitza hunek bethikotz dirau;

Halatan hor-izan den oro, behin

Hor date berriro, lehen zen arau.

Baina ttunttun-hotsak urrhena duke:

Gaua horra dathor, sua erhanda.

Izanen da berriz bethiko bakhe,

Uhinen lilura hamaituren da.

OHIKO JAINKOARI

            Eli, Eli

            lamma-sabakthani?

Josu bar-Joseph, Nazarethen zinaudelarik

                Tenplu-heipean hitzal eta hitz emaiten,

Oi zergatikan hor etzaitu Judu zar batek

                Judako zuhain gazte hori, jo 'ta moztu!

Josu bar-Joseph, ebili naiz zure elizetan

                Ezkoen suan bihotz sor haur sutu nahiz

Nuen orduon, Rabbi, zure baithan sinhesten

                (Eta ondikotz! aingeruen baithan ere...)

Josu bar-Joseph, ikasleak zurekin ziran

                Zuk ereitean nola gari goi-elheak

Ni ere izan nauzu mintzo nire anaiei;

                Bainan anaiok erran dute hitz haur: «Ertzo».

Josu bar-Joseph, badut othoi egin gauerdiz,

                Argizagia begi makhur so zan etoi

Eta zuk aldiz utzi nauzu... Zergatik arren?

                Zergatik arren, on hotsezko Jainko Josu?

Josu bar-Joseph, badut burhau 'in zuri aitzi:

                Biotzean osk bainituen zazpi ziraun

Zeure munduon soilik nago – edozein zakhur

                Zoriontsuago bizi da ni bainoago.

Josu bar-Joseph, deithu zaitut haizeen artetik

                Hilbeltz erdiko gauhil hartan zurtz eta zut,

–Argizagia ezpain hertsi parrez zegoen–

                Zeure zerutik deus ez duzu ihardetsi.

Josu bar-Joseph, gaztaroan maite zindudan.

                Maitakeri hark noradino nau iroan...

Gaur, Judu-seme, gutartera itzul bazinde,

                Gurutzifika zindezaket nik ostera.

NIL IGITUR MORS EST...

Oi uda-egun azkendu haur!

Kirol-ez, haurrek zahar-amets...

Atheetan, haatik, maitaleak...

...egia dela ustez. Ala

nik duta uste, arratsetan?

Maitez gor, gautar maitaleok:

gizenden landa-baratzetan

beleak dagoz, hitz egile.

Kharrikan haurrok, zaharregi:

alhan da harra zituetan.

Itzalak gelan izigarri;

hots eta hitzak, areago.

Despotês, hel! Hel! Sinheslegai

egun bainago bildur handiz!

–Deiok ordea alpherretan.

Bakhea jin da. Nondikoa?

Niago utzi ahal naute

bi jainko-bele ahantziek

–mirariz hitzak, zergari txar

zirenak, itzalarazirik–.

Jai eder neure jauregian

liburu benak hertsi-eta

zuhur izanak gutietsiz;

mintzo dut ezen niagoan

–ez hemen, ez gaur– ez-jainko bat.

Gizendak eri zirelarik

Bizi-min deithu minbiziaz,

mintzo zan, ixil, ez-jainkoa;

«Deus ez da» zion «herioa:

EZ dena EZin daiteke hil».

Et' EZak oro zituen jo:

hiriak, haurrak, maitaleak

–eta botz neukan bihotzean,

hil-bildur deithu gezur-minaz

gizendak eri ziradela.

UNDINA

Itxaso urrunen harmonietan

uhinen alhaba jaio zinaden.

Geroztik zabiltza zure orhoitzan

izaro gardenak ezin eriden,

Eguerdi handiko iguzki-sapak

erre izaroak. Hegoialderantz

itxasneskak dantzan –zure ahizpak–

dihardute hantxe, bainan zuk ahantz...

Eta, dela hantxe zohardi thipil

uhin geldituen gainean, gauetan,

itxasneskak oro, elkhar maitez, bil

deitez leihorrerat argizaritan.

Zuk ahizpen dantzak utzi dituzu,

irrikaz jin zara izotz-aldera;

elhur, iphar-haize, gaupe odeitsu

hor dituzu: gure ganat jin zara.

Geroztik zabiltza gure iphartar

itxaso hotzetan. Noizetik behin

beha zagozkigu, bihotzean har;

eta guk so' ginda bazoaz arin.

Ontzitan jarraikiz gizon-ametsa...

...bainan alpherretan ihes joan zoaz

et' itxaslariak, beldur itxesa,

itzuli behar du arraun-indarraz.

Minetan daukazu giza-gogoa,

ainigma zaitugu adimenentzat.

Nor zara? Ala bethi gezurrezkoa?

Gogorapen, ala irudi soil bat?

OTSO

Bortz izar gori ortze-goian

eta basoan ez argirik

aztiak dagoz ikharatan

aztiaturik ikur hori

izar gorion pentagramman

lo-hasman dautza bertz' izarrak

baso gerizan atzar dira

otsoak eta gizotsoak

oihan-bidean ergelen bat

oihuz dihoa berantean

gizon soilari so zitzaizkion

otso ixilak giza-begiz

otso-ar eta -eme latzak

giza-blasphema bihotzean

gauazko bide-joilearen

haiduru ziran geldituak

oihan beltzeko bidesketan

ezin helduan zihoala

esku eiharrez zuhain hilek

bahitu dute galtzerako

bortz oihuk eta bortz ausikik

gizerhaiteka egin dute

bainan ortze-goi beltzagoan

izar goriak itzal dira.

ITXASUNTZI ZAHARRA

Zeiharka zethorren untzia

bide zehaztuak utzia

baleran zebilen uretan

zurbil mariñelak zubitik

so ziran, joan zoan urari.

vela beltz zabalak haizeak

goizaldebako lui hezeak

joiten ez zituen haboro

eta arraunak oro geldirik

aurrera badarik zihoan.

oihal beltz hiruki zabalak

arratseko aize jabalak

hunki ez arren, zerk zeroan

untzi hori arin aurrera?

mariñel ixilok dakite.

lurralde adeitsu jathorren

albotiko bidez zethorren

arbatu gabean untzia

lur on irritsuak izanak

gatik, ez ziraden gelditu.

izaro soinundun ozenak,

aintzinako jainko zuzenak

heietan baitziran jauresten

marmorezko etxe goretan,

gelditu ordea ez ziran.

mendi, lur, elhurtza guritan

dizdir argizari zuritan,

zahartu zuhurren egoitzak

bele iragarleen elhaide,

han ere geratu ez ziran.

izaro heiotan neskatxak

ekhi-urrezko soin exkaxak

ondartzan zautzanak irrikiz,

mariñelen solhaz-gain bakhan,

eta han geratu ez ziran

ez irlak ekhitan, ez lurrak

jaunsten zituenak elhurrak,

zekhusten guztitik deus ere

gogarako ukhan ez zuten

aintzina joan ziran untzian.

untziak zekhartzan hil soak;

hartaratu itxas-usoak

begira bat eman ondoren

heganatzen ziran urruti

untziko gizonak urruinduz.

untziko uraren lankaden azantzaz,

ez iguzkiaren erlantzaz

axoltzen ez ziran batere

hoik untzilariok: alphertu

baitziran bideko asperraz

untzia ber-ogüz utzirik,

bihotz-minak oro hezirik

hondamen haiduru zegozen,

nahi endurregiz ez ausart

untzia suthautsez jauzaraz.

ZAKHUR HIL BATI

Zakhur zahar bat errekan

–nehork ez jakin nondik jinik–

zakhur bat zoan errekan

uretan gaindi, arhin, hilik.

Ur luminos, hotx, gardenek

laztantzen zuten berhilkia;

sorgin-orratz botz, lerdenek

miresten zuten sarraskia.

Goizean goiz urera jin

arrantzaleek agurtzen zuten.

Noizean noiz, arrantzaleen

hamu tzarrek sistatzen zuten.

Naosiak atzo itho zun

zabar egin baitzan zahartuz:

Landeretan etzaten zan

landan behiak ezin zainduz.

Norat, erradak, errekan

uraren hotxez konkorturik,

norat ba hoa itsurat,

hilaren hotzez gogorturik?

Geldit' ezina –nevermore–

behar dukeka joan aitzina?

Geldit' ezina, gaixo hor

Azken-Egunerakoan?

Azken-Eguna hurrun da;

hartara gabe hor lirina

hirotan ezeztatu zan...

...Haizeak darama urrina.

Ur luminos, hotx, gardenek

ahantzi zuten sarraskia;

sorgin-orratz botz, lerdenek

entzuten orhoit berhilkia...

Nik soilik, arima baithan

usnatu nizun hil usaina.

Nik soilik nire Ekklêsian

dut ohoratu hil anaia.

PARANOIA

Zurrun gor bat kateetan dilindan

Arimako urkhabe goratik:

Euli beltzek botzezko firrindan

Jan arren, hor dago beti zutik.

Haur ilhortu baten ezurtxoak

Neska-lehen-odolaz nahasiz

Egiten du sorgin den atxoak

Maitagailu bat, on dena guziz

Guk ordea zer dagigu hemen

Kantatuz goiz-arrats Miserere,

Minak orhoit gure zahar amen

Eta zainduz, ez jakinik ere,

–gure symbol eta gure itzal–

Urkhatu haur urkhabean martzal!

LARUNBAT ARRATS

Ostatu-terrazetan

(giro da gaur)

haur legunak lagun, senhar-emazteak

erdi lo, erdi so

–hirihanditarzunez gainezka soak–

iragaileei ongi-nahian;

botoiletan

thu margodunak dizdir ederkiro.

Herri-baratzetan,

neskatxa txukunok solhaz zintzo

dute herri-baratzetan!

bainan ai! uda-zaiak urratzen zaizkie

agure lizun, begi zorrotzen behatzetara...

Gautar poeta batek, urkhamendi bilha,

neurthotsetan kantatzen dio gauari;

hordi bat dela uste izaiteko da.

Gautzenago delarik

itzal-zokhoetan

gartzen,

loratzen

dira

paiderasten maitarzun minkorrak.

Nonbait

markisa xahar bat mahain-ingurarazlea

iratxo lotsatuak bil eta hil

ari da, atso zatarra!

Hoteletako

hirur ehun frankotako geletan

atsegin-neska nekhatuak

mokoka zekhenekin,

mokoka zikhinekin

belhaunetako minez auhenka,

zer bizitza...

Larunbat-arratsa da,

beharra zan;

astegunetako langile bizkorrak

kinemataratzen dira taka-taka

edo oheetara, ikhuzi ondoren

bihar igandeko

oinak, soinak eta oro

ur-zirripen burbul zolietan;

ongi da! Jainkoak benedika ta begira ditzala

bihar arteo beren oheetan

lo-zurrungan eta –nahiz ez goseak–

ezkur-amets bat dutela.

Larunbat-arratsa da:

Parise, puta zahar, lotara doa

...ni ere bai.

KAMA-GOLI

            (Motzaileen hizkuntzan)

Hiretzat goli kherautzen dinat

erromeetako gazin mendroa

ene muirako mandro londoa

mol loloena ene khertsiman.

Hire dui ankhai baro, kaloek

pekhautzen nine kamatze-jakaz

phiria hautsiz erromenitzat

letu hindudan latziaz geroz.

Zoan mitxaia panintinora,

pindro dantzariz texalitzen zan,

haize khilaloz txokiak upre...

–ni hari kuti, dibilotua.

Zethorren txaia pindro dantzariz

panin parnoa paninekoan

dekhatu nuen dibezi hartan:

dekhatu-eta kamatu nuen.

Kherean txiautu nintzan harekin,

erantzi nauzkon haren trin sokak,

erantzu naukon gata parnoa

txaribelerat eramaitean.

Txaribelean zuautu duiok

zuatzekorik gabe latzian,

latzi guztion dutik gabean...

...phekautu nintzan kamatze-jakaz

Heure kamatzez phekautzen niagon,

kalo-kastako neure mindroa,

ene mol lolo eta mandroa,

ene latzien duta haizen hi!

BESTE ZENBAIT POEMA

EDER BATI

Beraz, Eder, ez zera

Etorri dei gunera

Naiz otoitz egin nik.

Its ordea ez nago:

Zuretzago geiago

Ez dut maitasunik.

Iruditzen zitzaitan

Zeudela zure baitan

Atse danak –atzo.

Gaurgero, neska gazte,

Eskua dut emazte,

Eutsiko zait zintzo.

Andere biotz aizun,

Damutuko ez zaizun

Ni utziz, nork daki?

Bai orduan alperrik

Ez dizuket eskerrik,

Eskua dut aski.

Andere begi urdin

Zu joanik ere berdin

Bai pozik naizela!

Nerau neronen jabe,

Besteen bearrik gabe

Jainko bat bezala.

EUSKALDUN ZINTZOEN BALADA

            (Aldi berean Ortzi euskal jainkoari

            zuzendu gabe othoitz bat dena,

            zintzo ez den batek eginik).

Soin zabal, zalhu, txapeldun,

Euskaldun eta Fededun,

–Handi baita– sudur mintzo,

Zintzo dira, o! hain zintzo

Eta barnez oro zaldun...

... Nahiz arrunt den azala

(Izaitetik hek bezala

Ortzi Jaunak zaint' nazala).

Ilhunpean zeuden lehen

Bainan JEL argia goihen,

Jautsi baita Euskadi-ra,

Argiturik bizi dira

Ahalikan eta zeheen

Demokrat onen gisala.

(Argitzetik hek bezala

Ortzi Jaunak zaint' nazala).

Jakintza badute anhitz

Atso-, haur, eta zuhurt-hitz

Badakite politika,

Pilota, dantza, kantika

Bai eta kantu ez likits–;

Leitzen dakite Misala

(Leitzetik heiek bezala

Ortzi Jaunak zaint' nazala).

Trebe izaiki tekhnikan

Joritzen dira Amerikan;

Haatik, han ere zintzoki

Elkartzen dira Batzoki

Abertzaleetan; ez bakan

Joaiten, han ere, elizala

(Joritzetik hek bezala

Ortzi Jaunak zaint' nazala).

Aphezak eta auzaphezak

Benedikatu ezkontzak

Egiten dituzte bethi

Onetik landa hobeti

Dastatzekotan –aratzak

Diren neskekin, ontsala.

(Ezkontzetik hek bezala

Ortzi Jaunak zaint' nazala).

Bainan ahanzten zitzaitan

Hospatzea neurthitzotan

Heien jaunzdura jathorra:

Ongi zuritu athorra

Dute jaunzten igandetan,

Bihotzaren zuriz ala?

(Zuritzetik hek bezala

Ortzi Jaunak zaint' nazala).

IGORTE

Nola juduen baitzinen

Zintzo diren Euskaldunen

Jaun zara, Jahve, gisala

Neu, zer ere zaitan jinen,

Zintzotzera hek bezala

Ortzi-k utzi ez nazala.

PARIS BEURET

Paris-ko kale batean

Etxe zikiñen arean

Bat dago zikiñagoa,

Iluntzen bai-dit gogoa

Aren aipatzeak berak,

An bertan dut lan egiten

Axotez beztuz paperak.

Seiak yo arte ezin erten

Aspertzen naiz, lor betean,

Büro zikintsu batean.

Nire lankide bikañak

Ditut adixkide miñak;

Goizero agurtzen naute

...Ixilik, bai naute maite

...Nola debruak Yainkoa.

Ari dira, bele antzo

–Koa, koa, koa, koa–

Besten gatik gaizki mintzo:

Bizkor dituzte mingañak,

Nere lankide bikañak.

Goizian goizik yaiki-ta

Lanera noa... erresta...

Biotza yartzen zait makal

Salan sartzean aldikal

Entzuten ditudanean

Atso txar guziak oro

Besteen yorratzen lanean,

Aotik izuriz oro;

Ez dute uzten izketa

Goizean goizik asi-ta.

Büruko emakumeak,

Lodiak, orobat meak,

Danak dirade itsusi.

Nor-nai yoan leike igesi

Aiengandikan, al ba-lu...

Nik aiekin egon bear

–Orrek dit egiten dolu

Orko ordu luzeak zear–

Nik, eusko aitor-semeak!

Oi, debru emakumeak!

Maiz seruari so nago,

Naiz arek mindutzenago

Nauan, konturatu ala

Or egon behar dudala.

Bañan, miñak uxatzeko,

Asten naiz idazten neurtitz,

Euskal-neurtitz eder asko,

Batzu ezti; batzu bortitz

–Neuk dudan bezala gogo–:

Seiak-arte ortan nago.

Orrela, büro batean,

Atso iztunen artean,

Pasatzen ditut egunak,

Iluntzen bai-dit gogoa

Aien aipatzeak berak.

Gero-ta zoroagoa,

Axotez beztuz paperak

Beuret-ko büro maitean

Paris-ko kale batean...

JAI GAI

Enaizu maite. Ez erran: ba-dakit.

Ez erran hitz bat e-begit etxit

Ez zerra, beha zaude hor khantin

Gaiai beha, beitzeiku gaia jin.

Zitian lo nihauk manahatu dit,

Othoitu dit, lamiña beita gai

Zaharra. Lagun dut et' entzun nai

Bai oren hunen egon niz haidu!

Itzalez et' izarrez bethe 'tu

Zeliak... eta zu, lo zir' orai.

Enaizu maite. Haatik gaur khantin

Ba-zutut, buiya ene suñ-hegin,

Eskia think enin besutan lo,

Egun junez ohitzen ez habo,

Ahazten eman dula ohit-min...

Ez ohit junaz. Hemen zira gaur.

Altzuan zutut nula ene haur

Ttipia haur-begiak zerra, bai;

Eniak zuri so, zur' arimai,

Bi arimen muga dakigun jaur!

Enaizu maite... egunaz. Bena hor

Argizagia ikhus arra sor:

Zilhar-argitan jarri du Sargia.

Maitia, zu enekin, alegia

Lo, haren jei-deiai ez egon gor...

...Utzazu jei-gai huntan zure bi

Ezpaiñ gozuez goza nadin ni,

Utzazu txesta dezan en'ahuk

Nulako gozo 'tutzun zuk bilhuk,

Udui argizagizko ezti fi.

Enaizu maite –hala diozu. Zer

Zeit eni, haatik, –ene zire ber

Gai huntan –erdi sutan, erdi hotz–?

Gai hunak khorpitzer du botz

Emanen, eta bake bihotzer:

Ez lotsa izan, ene hau, othoi,

Bekhatu del' egiten dugun hoi.

Nurk daki bekhatia zer dene?

Ez zuk, ez nik!... Zerbait dakit hale

Zirela eder badakit doi-doi.

Orai naizunez maite zuk, eztai

Orano ere, –bena berdin zait...

Zertako 'tugu hitz higatu hoik

Gaiherdiz nik, lamiña –gaiak joik,

Maithatu zutut: hori aski zait.

GODU ABESTIA

Ixkiludun, ikurriñak goitituz,

Gudariak lerrokatu dira.

Etsai odolgorri danak garbituz

Goazen oro indarrez aurrera.

Nausien aginduen aiduru

Gudarako danok gaude prestik.

Lau-Buru dala gure goiburu,

Goazen ikur deunaren atzetik.

Gogoratuz anai illen egiñak

Gaitezen sar azken gudaketan.

Laster gurutz beltzezko ikurriñak

Eraikiko ditugu orotan.

ORTZI-REN ZALDUNEN GUDU KANTA

Ortzi jainkoen Jauna, kasta goihen Aita,

zaitzagula zuzenez onhets eta maita.

Etsaien oinpetzekotz ordua jin baita,

borroka bortitz hontan iguzu garhaita.

Nahiz hautsiak izan Zure aldareak

gaitzets ez gaitzazula gu bekatoreak:

berreraikiren ditu gure adoreak,

berriz izanen dira gainean lorak.

Zure herria zenak ukatu bazaitu

Goizerriko zitalak gaixtarazi baitu,

geure karra bederen ezin da hamaitu,

Zure zaldunak gara, haidor eta haitu.

Harzara bozten gaitu Ortziren izenak

lurraren gaztaroan Haren haur ginenak:

entzun itzazu, Jauna, gure boz ozenak

berriz ere kantatzen azali lehenak.

Luzaz egon da lurra Zu itzul haiduru;

gaur eguzki zaharrak, eginik inguru,

lehen bezain gorririk eman du leinhuru.

Agur Ortziren soa, zeruko Lauburu.

Otso-eme higuinak egozten du hagun

ortziren atabala delakotz ezagun:

haren hiltzeradino guduka dezagun,

haren beldur ez izan Ortzi deno lagun.

Lo zen Herensugea jaunak iratzarri

eta Bere eskuinean hura du ezarri,

kristar okelez gose, odolez egarri,

datorren hilketari egin du batzarri!

Belar tzarra bezala Ortziren aihotzak

trenkatzen 'tu etsaiak, egoizten hil-hotzak;

ez ditu lagunduren jaungoiko arrotzak,

landa gizenduren du gizonen gorotzak

LARRAZKEN GAU BATEZ

      (edo «the mad pride of intellectuality»)

            Magdalenae dilectissimae meae

Larrazken-gau bat zen izar gabea,

Jarria nintzen sutondoan, hotz,

Arrotz bat antzo jendartean motz

Ezin garhaituz gogo-herabea;

Ez alegera eta goibel ez,

Goganbeharrez, egin zirelako

Geiak, gizonak, hil-iruditako

Joiterik landa Gauak hegalez.

Ez zen izarrik, bainan begi zohar

Lehen haur zena zegokidan so;

Goganbeharrak egin ziran lo

Emazte zela nendinean ohar,

Hil zen phindarra zezanean phitz

Ene sutoian haren soin zintzoak

–Haren mihiaz (ustez) sormintzoak,

Arimarenak, zegidala hitz.

Odolak berhez gaduzka hargati

Nahiz odolez biok garen bat,

Emazte-haurra ez da niretzat

Nahiz den nire izanaren zathi.

Ene jorana zilhegi ez zait,

Amets alpherra ezin aipha dirot,

Bizi-nahian ez dakidan hirot

Naski ahanzten dakikek noizbait?

Arima-gauan argi zen ezkoa

Hil du jelosez ene jakintzak,

Dakialarik ene arimak

Ez dugula alde othezko jainkoa

Bainan ahoa ezti zuen, doi

Zen haren soina goi-ametsotara

Zer naska dudan ariz jakin ara!

Zer hotza dudan, banaiz bihoztoi!

AMSTERDAMEKO ORHOITZAPEN BAT

            «La, tout n'est qu'ordre et beauté

            Luxe, calme et volupté».

                  (Baudelaire, L'invitation au voyage)

Atzerri hontan nola ez laite

ene gogoa enoa?

Nephentes ordez beharrik ba dut

jaunen garagar arnoa:

jasan ahala hurrupaturik

Paristik hurrun ba noa.

Lanhoak oro mozkor horailak

barreiaturik ni baithan

barneko soaz berriz dakusat

sekul' ahantzi ez zaitan

Amstel-ondoko hiri maitea

zeinen lillura derraita.

Amsterdameko kaletan gaindi

berriz narama orhoitzak

etxe naroak ikhusten ditut,

botz ixilaren egoitzak;

betha litzake arima batek,

han, bere aiho bakhoitzak.

Itsasontziek, lur guztiaren

egin ondoren inguru

zekarten portu Ipharrekorat

Sorthaldearen leinhuru;

urbidetako ura ordea

berde zen, eta ekhuru.

Baldin parketan bazen atseden

lore goiztarren artean,

lantegi eta lankhuetarat

jende ariok joaitean

zuten antz zintzo 'ta zentzatua

kalvindarrena zatean...

Kalvinismurik othe zen aldiz

nengienean paseiu

karrika bero hersietarik,

ostatu eta bar theiu

hetan maitharzun ez-ohituek

ba zutelarik entseiu...?

Utzirik gibel eme bero 'ta

gizon mozkorren multzoak,

nindabilano parketan, hurran

haur goiz-loratu gozoak,

ene zentzuak oi! ez ziraden

kalvindar eta zintzoak...

Lore heietan, Bessie, gaur zutzaz

bertzerik orhoit duta nik?

ez, zu bakharrik, irriño batez

ene ondoan etzanik,

Blue-jean gorritan gorputxo bera

ferekuz gose jadanik...

Guztia balitz ere gezur bat

garagar-arnoz sorthua

zure orhoitzak daut populkatzen

gaur Pariseko mortua,

amets duela nere bihotzak

Amsterdameko portua.

Zeuri eskerrak, Amsterdam, edo

jainko-edari onari,

esperantza bat bihotz-ondoan

athea joka zait ari,

erdiz jostakan, benetan erdiz

bainan eztiki kantari!

Esperantza bat oraino denik

ur berdearen kolore

edo haur-eme baten soaren...

Ukhan dezala ondore

nik baratzetan, behin, harzara

biltzeko zenbait goiz-lore...!

Ipharraldeko Amsterdam hori,

zor derauzkizut eskerrak

utzi dautazun amets-ondoko

esperantza so ederrak

dauzkidalakotz are zohartzen

gaur Parisen bazterrak.

TXORIONTASUN

Egun batez nuelarik

Biotza txit gaixoa

Edanikan geiegitxo

Eusko-ardo goxoa,

Entzun nuen oianean

Kantuz eusko-xoxoa.

Pino baten adar-puntan

Pino sendo, jasoa,

jarria zen, ta nik hara

Eman nuen pausoa

Hurbildikan entzutekotz

Kantan eusko-xoxoa.

Euskeraz zuen kantatzen

Bere txori bertsoa,

Gorapaituz Lege Zarrak

Ta Jainkoa, zintzoa

Baitzen pino hartan kantuz

Zegon eusko-zozoa...

Esan nion: «Ulertzen dut

Nekez zure mintzoa,

Hain delakotz jori, landu,

Sakon eta jasoa,

Bainan eder duzu botza,

Goitar eusko-zozoa!

Txoritxoa, gaua da ta

Illuna da basoa,

Ez al duzu beldurrikan?

Oi! baletor otsoa?»

–«Jaunaz beste, deusen beldur

Ez da eusko-zozoa».

Esan nion: «Biotza dut

Eroria, lazoa...

Zure kantak al ba leza

Berriz ekar jasoa!

Nai zaitut bai musuz bete

Zato eusko-zozoa».

Estu nuen eni kontra

Txori polit gaixoa,

Eman nion egatxetan

Musu bero gozoa

Eta nere poz negarrez

Busti nuen xoxoa.

Esan nion: «Entzutekotz

Zure kanta gozoa

Beste pino baten ondo

Zai da nere auzoa,

Haren gana orain zoaz

Arin, eusko zozoa!»

Egatu zen pinoz pino

Poztu oian osoa,

Zeruraino jaikia zen

Eusko pino-basoa...

Eta pino bakoitzean

Egondu zen xoxoa.

EUSKALDUN LAMINEI

Aingeru harroak, heren-suge hotzak

Adonaien zeru agorretan zutik,

Hik, giristinoa, gorets itzak...

Beude goian neure gatik

Niketz, oi! ahizpok, jainkosa pollitak,

Andere Lurraren lehen-jaioak haur,

Lilluraturikan zuen lurtar kantak

Zuetan dut ustea gaur.

Aintzina herri hau zuena izan da,

Jentil-harrietan jarrita zegoen

Zuendako esne, gurin: oberenda

Giza-bihotz eta gogoen.

Geroz zuen hatzak elas! dira galdu

Ibai ta leizeetan, eta gure baitan;

Latinez otoituz zaituzte ohildu

Gizon beltzek elizetan.

Judaiar Baalen neu sinhestun ez naiz,

Jentilen odola niregan badabil

Asaben modura gaur dagizuet: maiz,

Gauaz ager guri hurbil,

Aintzina bezala emeezue berriz

Zuen jakintzaren urrea jendeeri,

Alait' ezazue musuz eta irriz

Zeru-minez dena eri,

Morturik etorri sinesmen arrotza

Euskal Herritikan aizinezate ken

...Eragina baitu euskaldun bihotza

Lur Amaren gana zeken...

SANGUIS MARTYRUM

            Europar sinhesmengandik bizia eman duten

            Euskaldun sorgiin,

            azti eta belhagileen orhoiztzapenetan.

                  Jon Mirande

Ene herri on bakezalea,

eliza zuriz bethea,

Goizerritiko Jaungoikoaren

herri hautetsi maitea.

Hire zerua garbi duk, kheak

Hegoak ditik ohildu;

ohiarzun gabe hire orhoitzan

auhenak dituk ixildu...

Zuen auhenak, ene arreba

plazetan erhauts eginak,

gizon beltz heiek erre zaituzten

Euskalerriko sorginak!

Sekula zuen martyrioa

ez da khantatu euskaraz.

Niketz orhoit naiz: dietzadala

bertso berriak sortaraz.

Zinez alpherrik hil zaretea?

Galdu zarete orozbat?

Ezin da... ezen zuen odola

date pagano-hazi bat.

Zuen odolaz erein 'tutzue

Europako laur hegalak,

zuhaniek eta zuen ahizpek,

oi! aphez-eme aphalak.

Belhaunik belhaun zueri esker

da begiratu azkarra

geure lainuak asmaturiko

theologia zaharra.

Zuen arima Gazte-Lurrean

kontsolaturik daudenei,

arartekotzat harturik eta,

egiten diet egun dei.

Zuen bitartez hunki ailitza

zorioneko egoitzak

Ortzi-Thor edo Akher Beltzari

nik dagiodan othoitzak:

Zu, eta beste jainkoak ere

hor zineten aspaldi,

gure arrazak adoratuak

gizaldirikan gizaldi,

Mari munduko, basajaun-jainko

okher jakitun osoa,

jainkosa zaintzen zenituztenak

ibaia eta basoa,

hil ez zaituzte gizon-beltz hauiek,

lotan zaudete bakharrik;

gure bihotzak adi 'tzazue,

jaiki zaitezte, atzarrik!

Baal arrotza ukhatzen dugu,

zuentzat berriz sagara

eginen dugu aldareetan

zathozte, arren! zain gara.

EDERRAK

Arrainak eder errekan

Eder herriko karrikan,

Gaua orduko ibilten diren

Puta maiteak herrokan.

Eder herriko eliza;

Elizan dago Elisa

Othoitz egiten senda dadintzat

Senhargaiaren penisa.

Nire neskaren ederra

Behar den legez nork derra?

Nektar da haren sabel ahoak

Ixurten duen elderra.